Εξελίξεις στο δίκαιο πνευματικής & βιομηχανικής ιδιοκτησίας

Νέος νόμος για τα Εμπορικά Σήματα

Στις 20-03-2020 δημοσιεύθηκε ο νέος νόμος για τα εμπορικά σήματα – μη παραδοσιακά σήματα, σήματα πιστοποίησης, social media, διαμεσολάβηση, τροποποιήσεις στα τέλη και επαναπροσδιορισμός της δικαιοδοσίας των δικαστηρίων στο επίκεντρο των αλλαγών.

Ως σημείο που διακρίνει τα προϊόντα και τις υπηρεσίες μιας επιχείρησης από αυτά μιας άλλης, το σήμα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι των εμπορικών συναλλαγών. Το σήμα επιτελεί διακριτική λειτουργία, ήτοι συνιστά για τους καταναλωτές ένδειξη της πηγής προέλευσης ενός προϊόντος ή μιας υπηρεσίας, ενώ ταυτόχρονα έχει ιδιαίτερα μεγάλη σημασία για την ελευθερία του ανταγωνισμού και την ανάπτυξη της οικονομίας.

Πρόκειται για την ταυτότητα, τη «σφραγίδα» μιας επιχείρησης, η οποία συνοψίζει τη φιλοσοφία και τις αξίες της, οι οποίες στη συνέχεια θα προσελκύσουν τον καταναλωτή.

Βλέποντας, παραδείγματος χάριν, το λογότυπο της Apple ο καταναλωτής αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται για το προϊόν μιας εταιρείας η οποία ανέτρεψε την παραδοσιακή σχέση μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, καθιέρωσε τον υπολογιστή ως εργαλείο διασκέδασης και άλλαξε τους κανόνες της αγοράς. Το μήνυμα αυτό της Appleεπικοινωνείται μέσα σε μερικά δευτερόλεπτα, χάρη στο σήμα της.

Η αξία ενός σήματος έγκειται, λοιπόν, στο ότι επικοινωνεί στον καταναλωτή, μεταξύ άλλων, την «προσωπικότητα», την κουλτούρα μιας επιχείρησης και την ποιότητα των προϊόντων/υπηρεσιών που παρέχει – ένα σήμα, χίλιες λέξεις. Μάλιστα, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα δικαιώματα πνευματικής και βιομηχανικής ιδιοκτησίας, το σήμα προστατεύεται (υπό προϋποθέσεις) εις το διηνεκές, χωρίς χρονικό περιορισμό. Τα ανωτέρω κατατάσσουν το σήμα στην κορυφή των άυλων αγαθών μιας επιχείρησης και, για αυτόν το λόγο, κρίσιμη είναι τόσο η κατοχύρωσή του, όσο και η προστασία του από την παραποίηση.

Μέχρι πρότινος, τα σήματα ρυθμίζονταν από τις διατάξεις του Ν. 4072/2012. Στις 20.03.2020 δημοσιεύθηκε ο Νόμος 4679/2020 για τα Εμπορικά Σήματα (ο «Νόμος»), ο οποίος ενσωμάτωσε (με σημαντική καθυστέρηση) τις διατάξεις της Οδηγίας (ΕΕ) 2015/2436 για την προσέγγιση των νομοθεσιών των κρατών – μελών περί σημάτων και της Οδηγίας 2004/48/ΕΚ σχετικά με την επιβολή των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας και άλλες διατάξεις. Πέρα από την εναρμόνιση με την Οδηγία, ο εν λόγω Νόμος επιδιώκει και μια ευθυγράμμιση με τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό 2017/1001 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 14ης Ιουνίου 2017 για το σήμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο Νόμος καταργεί τις διατάξεις περί σημάτων που περιλαμβάνονταν στα άρθρα 121-182 του Ν. 4072/2012 και, επί της ουσίας, κωδικοποιεί το νομικό πλαίσιο των σημάτων σε ένα αυτοτελές νομοθέτημα.

Οι αλλαγές που επιφέρει είναι τόσο διαδικαστικές, όσο και ουσιαστικές – ας εξετάσουμε τις κυριότερες εξ’ αυτών:

Ανοίγει ο δρόμος για την κατοχύρωση «μη παραδοσιακών» σημάτων

Μεταξύ των βασικότερων αλλαγών που έφερε ο νέος Νόμος είναι και η απαλοιφή της “γραφικής αναπαράστασης” ως προϋπόθεσης για την ένταξη ενός σημείου στην έννοια του σήματος

Μεταξύ των βασικότερων αλλαγών που έφερε ο νέος Νόμος είναι και η απαλοιφή της “γραφικής αναπαράστασης” ως προϋπόθεσης για την ένταξη ενός σημείου στην έννοια του σήματος και τη συνακόλουθη προστασία αυτού, βάσει της οικείας νομοθεσίας.

Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με το άρθρο 2 του Νόμου, «το εθνικό σήμα μπορεί να αποτελείται από οποιαδήποτε σημεία, ιδίως από λέξεις, συμπεριλαμβανομένου του ονόματος προσώπων, ή από σχέδια, γράμματα, αριθμούς, χρώματα, το σχήμα του προϊόντος ή τη συσκευασία του προϊόντος, ή από ήχους, υπό την προϋπόθεση ότι τα σημεία αυτά:

α) είναι ικανά να διακρίνουν τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες μιας επιχείρησης από τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες άλλων επιχειρήσεων και

β) μπορούν να αναπαρίστανται στο μητρώο, κατά τρόπο που επιτρέπει στις αρμόδιες αρχές και στο κοινό να προσδιορίζουν με σαφήνεια και ακρίβεια το αντικείμενο της προστασίας που παρέχεται στο δικαιούχο του».

Ενδιαφέρον έχει και το γεγονός ότι ο Νόμος κάνει πλέον ρητή αναφορά σε (πιο «αντισυμβατικά») σήματα τρισδιάστατου σχήματος, σήματα θέσης, σήματα μοτίβου, σήματα κίνησης, οπτικοακουστικά σήματα και ολογραφικά σήματα, δίνοντας μάλιστα (στην παράγραφο 4 του άρθρου 2) συγκεκριμένες κατευθύνσεις για τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να αναπαρίστανται οι προαναφερθείσες κατηγορίες σημάτων κατά την υποβολή της δήλωσης σήματος. Αξίζει να επισημανθεί ότι, σε περίπτωση που η αναπαράσταση του σήματος συνοδεύεται από περιγραφή, αυτή θα πρέπει να συνάδει με την αναπαράσταση και να μην διευρύνει το πεδίο της. Σε περίπτωση απόκλισης της περιγραφής από την αναπαράσταση, υπερισχύει η τελευταία.

Βάσει του ορισμού του σήματος, όπως αυτός διαμορφώθηκε κατά τα ανωτέρω από τον νέο Νόμο, μια επιχείρηση μπορεί καταρχήν να (προσπαθήσει να) κατοχυρώσει πρακτικά οποιοδήποτε σημείο χρησιμοποιεί σε σχέση με τα προϊόντα και τις υπηρεσίες της, αρκεί το σημείο αυτό να έχει διακριτικό χαρακτήρα – να λειτουργεί δηλαδή ως ένδειξη προέλευσης προϊόντος/υπηρεσίας (βλ. προϋπόθεση (α) ανωτέρω) και να μπορεί να αναπαρίσταται στο μητρώο σημάτων με σαφήνεια και ακρίβεια (βλ. προϋπόθεση (β) ανωτέρω). Ανοίγει, έτσι, ο δρόμος για την κατοχύρωση σημάτων «μη παραδοσιακών», τα οποία με το προϊσχύσαν καθεστώς είναι πιθανό να μην ενέπιπταν καν στον ορισμό του σήματος. Χαρακτηριστικό είναι ότι, ήδη, πολλές εταιρείες έχουν αρχίσει να καταθέτουν αιτήσεις κατοχύρωσης για σήματα που αποτελούνται από το σχήμα ή τη συσκευασία προϊόντος (π.χ. σχήμα φιάλης αναψυκτικού), χρώματα κλπ. Βεβαίως, σε κάθε περίπτωση, προκειμένου να κατοχυρωθεί ένα σήμα θα πρέπει να πληρούνται και οι λοιπές προϋποθέσεις που αναλυτικά ο Νόμος ορίζει.

Σήματα πιστοποίησης

Ο Νόμος εισάγει τον νέο θεσμό των «σημάτων πιστοποίησης», τα οποία καλούνται και «σήματα εγγύησης» της ποιότητας.

Πρόκειται για σήματα που επιτελούν λειτουργία όχι προέλευσης, αλλά ποιότητας – δηλαδή είναι ικανά να διακρίνουν τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες που πιστοποιούνται από τον δικαιούχο του σήματος, όσον αφορά στο υλικό, τον τρόπο παρασκευής των προϊόντων ή παροχής των υπηρεσιών, την ποιότητα, την ακρίβεια ή άλλα χαρακτηριστικά, με εξαίρεση τη γεωγραφική προέλευση, από τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που δεν έχουν την ανωτέρω πιστοποίηση.

Η δήλωση κατάθεσης σημάτων πιστοποίησης συνοδεύεται από κανονισμό χρήσης, ο οποίος συντάσσεται από τον καταθέτη της δήλωσης και στον οποίο αναφέρονται τα πρόσωπα που επιτρέπεται να χρησιμοποιούν το σήμα, τα χαρακτηριστικά που πρέπει να πιστοποιεί το σήμα, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο ο φορέας πιστοποίησης εξετάζει τα χαρακτηριστικά αυτά και εποπτεύει τη χρήση του σήματος. Ο εν λόγω κανονισμός αναφέρει, επίσης, τους όρους χρήσης του σήματος, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών συνεπειών σε περίπτωση παραβίασης αυτών.

Τα σήματα πιστοποίησης δεν θα πρέπει να συγχέονται με τα συλλογικά σήματα, τα οποία δηλώνουν μόνον ότι όποιος τα χρησιμοποιεί είναι μέλος του νομικού προσώπου – φορέα του συλλογικού σήματος. Στο συλλογικό σήμα το ζητούμενο είναι αν αυτός που το χρησιμοποιεί είναι μέλος του νομικού προσώπου που είναι δικαιούχος του συλλογικού σήματος, ενώ στα σήματα πιστοποίησης το ζητούμενο είναι αν το προϊόν, το οποίο φέρει το σήμα πιστοποίησης, πληροί τις προδιαγραφές που έχει θέσει ο φορέας του σήματος πιστοποίησης.

Η γεωγραφική προέλευση εξαιρείται, όπως αναφέρεται ανωτέρω, από το σήμα πιστοποίησης προκειμένου να μην καταστρατηγηθούν οι διατάξεις για τις προστατευόμενες ονομασίες προέλευσης και τις προστατευόμενες γεωγραφικές ενδείξεις. Αντίθετα, γεωγραφικός όρος μπορεί να αποτελέσει συλλογικό σήμα, αρκεί να μην έχει καταχωρηθεί ως προστατευόμενη ονομασία προέλευσης, ή προστατευόμενη γεωγραφική ένδειξη.

Αυτεπάγγελτη έρευνα στο Μητρώο Σημάτων

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πρόβλεψη του Νόμου, σύμφωνα με την οποία, κατά την εξέταση της δήλωσης κατάθεσης σήματος, ο Ερευνητής της Διεύθυνσης Σημάτων εντοπίζει τα κατά την κρίση του προγενέστερα σήματα που προσβάλλονται από τη δήλωση της κατάθεσης νέου σήματος και ενημερώνει, με οποιοδήποτε πρόσφορο μέσο (συμπεριλαμβανομένου του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου) τους δικαιούχους, προκειμένου αυτοί να ασκήσουν, αν το επιθυμούν, ανακοπή.

Η διαδικασία αυτή «οχυρώνει», κατά κάποιον τρόπο, τους δικαιούχους των (ήδη κατοχυρωμένων) σημάτων, οι οποίοι υπό άλλες συνθήκες ίσως να μην λάμβαναν γνώση της υποβολής αίτησης κατοχύρωσης, η οποία ενδέχεται να θίγει τα δικαιώματά τους σε συγκεκριμένο σήμα. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, οι δικαιούχοι εξακολουθούν και φέρουν ευθύνη να ενημερώνονται τακτικά από τη βάση δεδομένων του μητρώου σημάτων, ώστε να διαπιστώσουν αν κάποιο κατατεθέν σήμα παραβιάζει κατοχυρωμένα δικαιώματά τους και να προχωρήσουν στην άσκηση ανακοπής κατά της απόφασης του Εξεταστή που δέχεται τη δήλωση σήματος.

Ανταγωγή στα Πολιτικά Δικαστήρια για έκπτωση ή ακύρωση σήματος

Ο εναγόμενος για προσβολή σήματος μπορεί να ασκήσει στα πολιτικά δικαστήρια ανταγωγή με αίτημα την έκπτωση ή την ακυρότητα του σήματος, στο οποίο στηρίζεται η αγωγή

Σε αντίθεση με το προϊσχύσαν καθεστώς που προέβλεπε την άσκηση αίτησης για έκπτωση ή ακύρωση σήματος ενώπιον της Διοικητικής Επιτροπής Σημάτων (ΔΕΣ), ο εναγόμενος για προσβολή σήματος μπορεί να ασκήσει στα πολιτικά δικαστήρια ανταγωγή με αίτημα την έκπτωση ή την ακυρότητα του σήματος, στο οποίο στηρίζεται η αγωγή.

Με άλλα λόγια, σε περίπτωση που ο εναγόμενος για προσβολή σήματος θεωρεί ότι το σήμα (το οποίο «κατηγορείται» ότι προσβάλλει) είτε π.χ. δεν χρησιμοποιείται από τον δικαιούχο του στις συναλλαγές, είτε δεν θα έπρεπε να έχει εξαρχής κατοχυρωθεί στο μητρώο σημάτων (για λόγους που αναλυτικά προβλέπει ο Νόμος), μπορεί να υποβάλλει σχετική αίτηση είτε στη ΔΕΣ, είτε στα πολιτικά δικαστήρια. Εξυπακούεται ότι, προκειμένου να μην εκδοθούν αντιφατικές αποφάσεις από τη ΔΕΣ και τα πολιτικά δικαστήρια, ο Νόμος αποκλείει τη δυνατότητα να ζητηθεί η ακυρότητα ή η έκπτωση του σήματος ταυτόχρονα και στα πολιτικά δικαστήρια, αλλά και στη ΔΕΣ και στα διοικητικά δικαστήρια μεταξύ των ιδίων διαδίκων. Επιπροσθέτως, η απόφαση της ΔΕΣ η οποία κρίνει αίτηση κατά δικαιούχου του σήματος, με την οποία ζητείται έκπτωση από το δικαίωμα ή ακυρότητα του σήματος προσβάλλεται στα πολιτικά δικαστήρια με ανακοπή του άρθρου 583 ΚΠολΔ. Η ανακοπή δικάζεται κατά την τακτική διαδικασία και αρμόδιο είναι το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών.

Υπαγωγή σε διαμεσολάβηση

Ο Νόμος παρέχει τη δυνατότητα για προαιρετική και οικειοθελή διαμεσολάβηση σε υποθέσεις που εκκρεμούν ενώπιον της Διοικητικής Επιτροπής Σημάτων μεταξύ ιδιωτών

Στο πλαίσιο προώθησης των εναλλακτικών μορφών επίλυσης διαφορών, ο Νόμος παρέχει τη δυνατότητα για προαιρετική και οικειοθελή διαμεσολάβηση σε υποθέσεις που εκκρεμούν ενώπιον της Διοικητικής Επιτροπής Σημάτων μεταξύ ιδιωτών. Ειδικότερα, μπορεί να υποβληθεί από τα μέρη κοινή αίτηση διαμεσολάβησης οποτεδήποτε μετά την κατάθεση ανακοπής, αίτησης έκπτωσης ή ακυρότητας και παρέμβασης. Η αίτηση κατατίθεται στη Διεύθυνση Σημάτων και διαβιβάζεται στη Διοικητική Επιτροπή Σημάτων. Αν υποβληθεί κοινή αίτηση διαμεσολάβησης, η διαδικασία ενώπιον της Διοικητικής Επιτροπής Σημάτων αναστέλλεται. Οι συζητήσεις και οι διαπραγματεύσεις που διεξήχθησαν στο πλαίσιο της διαμεσολάβησης έχουν εμπιστευτικό χαρακτήρα, ο οποίος δεσμεύει όλα τα συμμετέχοντα πρόσωπα, ιδίως τον διαμεσολαβητή, τους διαδίκους και τους πληρεξουσίους τους.

Σημειώνεται ότι η Διεύθυνση Σημάτων μπορεί να συνεργάζεται με άλλους αναγνωρισμένους ελληνικούς, ευρωπαϊκούς ή διεθνείς οργανισμούς που ασκούν δραστηριότητες διαμεσολάβησης, ενώ είναι χαρακτηριστικό ότι και το Γραφείο Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO – European Union Intellectual PropertyOffice) παρέχει τέτοια δυνατότητα διαμεσολάβησης.

Δημοσίευση αποφάσεων σε social media

Σύμφωνα με το άρθρο 46 του Νόμου, τα αστικά ή τα ποινικά δικαστήρια με τις αποφάσεις τους για προσβολή σήματος μπορούν, ύστερα από αίτηση του ενάγοντος ή του πολιτικώς ενάγοντος, αντίστοιχα, και με δαπάνες του προσβάλλοντος το σήμα, να διατάσσουν τα ενδεδειγμένα μέτρα για τη διάδοση των πληροφοριών σχετικά με την απόφαση, καθώς και την ανάρτηση της απόφασης στο διαδίκτυο και την πλήρη ή μερική δημοσίευσή της στα μέσα μαζικής ενημέρωσης ή σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διάταξη, η οποία αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζουν τα social media στην καθημερινότητά μας, όχι μόνον ως μέσα ψυχαγωγίας, αλλά και ως μέσα ενημέρωσης, τα οποία συμβάλλουν στην ταχύτερη (αν και όχι πάντα εγκυρότερη) ενημέρωση του κοινού, το οποίο αποκτά πρόσβαση σε αυτά συχνότερα από τις ιστοσελίδες των παραδοσιακών ΜΜΕ.

Τροποποιήσεις στα τέλη

Ο νέος Νόμος έφερε αλλαγές και στα τέλη που καταβάλλονται υπέρ του Δημοσίου για τη λειτουργία του μητρώου σημάτων, με κυριότερη τη μείωση κατά 10€ του τέλους ηλεκτρονικής κατάθεσης σήματος (από 110€ σε 100€ για την πρώτη κλάση προϊόντων ή υπηρεσιών) και την αύξηση κατά 10€ του τέλους έγχαρτης κατάθεσης εθνικού σήματος (από 110€ σε 120€ για την πρώτη κλάση προϊόντων ή υπηρεσιών). Επιπροσθέτως, καταργήθηκαν τα τέλη για την αλλαγή επωνυμίας ή νομικής μορφής ή κατοικίας ή έδρας, για την έγγραφή περιορισμών του δικαιώματος στο σήμα ή για τη διαβίβαση αίτησης σήματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Έναρξη ισχύος

Λόγω του ότι, όπως επισημαίνεται παραπάνω, η Οδηγία 2015/2436 ΕΕ ενσωματώνεται στην Ελληνική έννομη τάξη με μεγάλη καθυστέρηση και κανονικά έπρεπε να έχει μεταφερθεί στο εσωτερικό δίκαιο ήδη από τις 14.01.2019, ορισμένες από τις διατάξεις του Νόμου πρέπει να έχουν αναδρομική ισχύ από την ημερομηνία αυτή – επί της ουσίας, ο νόμος έχει αναδρομική ισχύ για τις δηλώσεις κατάθεσης σημάτων, τις ανακοπές και τις αιτήσεις έκπτωσης ή ακυρότητας που κατετέθησαν από 14.01.2019 και εξής.

Μαρία Γ. Σινανίδου, Int. IP LL.M. Certified Mediation Advocate, Δικηγόρος

Η νέα Οδηγία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην Ψηφιακή Ενιαία Αγορά – Μια γενική επισκόπηση

Μια από τις πιο αμφιλεγόμενες οδηγίες στο Ευρωκοινοβούλιο κατά τη διάρκεια της θητείας του, η Οδηγία 2019/790 για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά, ψηφίσθηκε, έπειτα από δυόμιση χρόνια συζητήσεων, με στόχο τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου πλαισίου σαφέστερων κανόνων, προσαρμοσμένων στην ψηφιακή εποχή.

Καθώς οι ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις μεταβάλλουν τον τρόπο δημιουργίας, παραγωγής, διανομής και εκμετάλλευσης έργων, που προστατεύονται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, η Ευρώπη αναγνώρισε μέσα από τα Όργανά της (Επιτροπή, Συμβούλιο, Κοινοβούλιο) ότι, αν και οι Οδηγίες στον τομέα των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων συμβάλλουν στη λειτουργία της εσωτερικής αγοράς, παρέχουν υψηλό επίπεδο προστασίας στους δικαιούχους, διευκολύνουν την εκκαθάριση των δικαιωμάτων και δημιουργούν ένα πλαίσιο, στο οποίο μπορεί να λάβει χώρα η εκμετάλλευση των έργων και άλλων αντικειμένων προστασίας, ωστόσο η σχετική νομοθεσία πρέπει να διασφαλιστεί ως προς τις μελλοντικές εξελίξεις, ώστε να μην περιορίζει την τεχνολογική ανάπτυξη.

Με την ανασφάλεια δικαίου να παραμένει, τόσο για τους δικαιούχους, όσο και τους χρήστες, όσον αφορά σε ορισμένες χρήσεις συμπεριλαμβανομένων των διασυνοριακών χρήσεων, έργων και άλλων αντικειμένων προστασίας στο ψηφιακό περιβάλλον, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ήδη από το 2015, ανακοίνωσε ότι είναι απαραίτητη η προσαρμογή και η συμπλήρωση του υφιστάμενου πλαισίου της Ένωσης για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, με τη διατήρηση ενός υψηλού επιπέδου προστασίας των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και των συγγενικών δικαιωμάτων.

Η Οδηγία 2019/790 για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά, η πορεία της ψήφισης της οποίας ήταν αρκετά περιπετειώδης, πέρασε – έπειτα από δυόμιση χρόνια συζητήσεων – με ευρεία πλειοψηφία από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, συγκεντρώνοντας 348 ψήφους υπέρ, με 274 ευρωβουλευτές να ψηφίζουν κατά, ενώ υπήρξαν και 36 αποχές. Η εν λόγω Οδηγία υπήρξε μία από τις πιο αμφιλεγόμενες στο Ευρωκοινοβούλιο κατά τη διάρκεια της θητείας του, για την οποία γράφτηκαν πολλά και ακούστηκαν ακόμη περισσότερα. Αρκετά σημεία της επικρίθηκαν, με κύρια σημεία αντιπαράθεσης το άρθρο 15 (άρθρο 11 Πρότασης Οδηγίας) που αφορά την προστασία των εκδόσεων τύπου σχετικά με επιγραμμικές χρήσεις και το άρθρο 17 (άρθρο 13 Πρότασης Οδηγίας), περί της χρήσης προστατευόμενου περιεχομένου από παρόχους επιγραμμικών υπηρεσιών ανταλλαγής περιεχομένου.

Σκοπός είναι ο εκσυγχρονισμός του υφιστάμενου δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ευρώπη, ώστε να προλειάνει η ΕΕ το έδαφος για μια πραγματική ψηφιακή ενιαία αγορά

Με τη νέα αυτή Οδηγία η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) τροποποιεί το νομικό της πλαίσιο για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, ώστε να το καταστήσει ικανό να εξυπηρετεί τον σκοπό του στο σημερινό ψηφιακό περιβάλλον. Σκοπός είναι ο εκσυγχρονισμός του υφιστάμενου δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας στην Ευρώπη, ώστε να προλειάνει η ΕΕ το έδαφος για μια πραγματική ψηφιακή ενιαία αγορά. Οι νέοι κανόνες εξασφαλίζουν επαρκή προστασία για τους δημιουργούς και τους καλλιτέχνες, ενώ ανοίγουν νέες δυνατότητες πρόσβασης και κοινής χρήσης του επιγραμμικού περιεχομένου που προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, σε ολόκληρη την ΕΕ.

Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, η Οδηγία επιλύει διάφορα ζητήματα, τα οποία μπορούν να ομαδοποιηθούν σε τρεις κατηγορίες: α) προσαρμογή στο ψηφιακό και διασυνοριακό περιβάλλον των εξαιρέσεων στα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, β) βελτίωση των πρακτικών αδειοδότησης, ώστε να διασφαλιστεί ευρύτερη πρόσβαση στο δημιουργικό περιεχόμενο και γ) εύρυθμη λειτουργία της αγοράς για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας.

Σκοπός της Οδηγίας είναι να δημιουργήσει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο, στο οποίο το περιεχόμενο που προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, οι δικαιούχοι δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, οι εκδότες, οι πάροχοι υπηρεσιών και οι χρήστες θα μπορούν όλοι να επωφελούνται από σαφέστερους κανόνες, προσαρμοσμένους στην ψηφιακή εποχή.

Για την επίτευξη αυτού του στόχου, η Οδηγία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας εστιάζει στα εξής βασικά σημεία:

  • Ευρύτερες ευκαιρίες για χρήση υλικού που προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας για σκοπούς εκπαίδευσης, έρευνας και διαφύλαξης της πολιτιστικής κληρονομιάς: οι εξαιρέσεις που καθιστούν εφικτές τις εν λόγω χρήσεις εκσυγχρονίστηκαν και προσαρμόστηκαν στις τεχνολογικές εξελίξεις, ώστε να επιτρέπεται η επιγραμμική και διασυνοριακή χρήση.
  • Μεγαλύτερη διασυνοριακή και επιγραμμική πρόσβαση των πολιτών σε περιεχόμενο που προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας: η Οδηγία έχει σκοπό να συμβάλει στην αύξηση της διαθεσιμότητας οπτικοακουστικών έργων σε πλατφόρμες διάθεσης βίντεο κατά παραγγελία, να διευκολύνει την ψηφιοποίηση και τη διάδοση έργων μη διαθέσιμων στο εμπόριο και να εξασφαλίσει σε όλους τους χρήστες τη δυνατότητα να διαδίδουν επιγραμμικά, με πλήρη ασφάλεια δικαίου, αντίγραφα έργων τέχνης που έχουν καταστεί κοινό κτήμα.
  • Δικαιότεροι κανόνες για μια αγορά δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας που θα λειτουργεί καλύτερα και θα τονώσει τη δημιουργία περιεχομένου υψηλής ποιότητας: θέσπιση νέου δικαιώματος για τους εκδότες τύπου, όσον αφορά στη χρήση περιεχομένου τους από παρόχους επιγραμμικών υπηρεσιών, βελτίωση της διαπραγματευτικής θέσης και της αμοιβής των δικαιούχων για την επιγραμμική εκμετάλλευση περιεχομένου τους από πλατφόρμες περιεχομένου που αναφορτώνεται από χρήστες, καθώς και κανόνες διαφάνειας που σχετίζονται με την αμοιβή δημιουργών και ερμηνευτών.

Επισημαίνεται ότι η Οδηγία ενημερώνει και δεν αντικαθιστά τις 11 ευρωπαϊκές οδηγίες (ενδεικτικά αναφέρονται η Οδηγία 96/9/ΕΚ σχετικά με τη νομική προστασία των βάσεων δεδομένων, η Οδηγία 2000/31/ΕΚ για το ηλεκτρονικό εμπόριο, η Οδηγία 2001/29 για την εναρμόνιση του δικαιώματος του δημιουργού στην κοινωνία της πληροφορίας, η Οδηγία 2004/48 για την επιβολή των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, η Οδηγία 2012/28 για τα ορφανά έργα, η Οδηγία 2014/26 για τη συλλογική διαχείριση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων), οι οποίες αποτελούν συνολικά τη νομοθεσία της ΕΕ για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Το Προοίμιο της Οδηγίας περιλαμβάνει 86 αιτιολογικές σκέψεις και τα άρθρα της ανέρχονται σε 32.

Στον τίτλο Ι που περιλαμβάνει τις γενικές διατάξεις (άρθρα 1 και 2) ορίζεται το αντικείμενο και το πεδίο εφαρμογής της Οδηγίας και τονίζεται ότι η ίδια δεν καταργεί οποιαδήποτε άλλη Οδηγία.

Ο τίτλος ΙΙ της Οδηγίας (άρθρα 3 – 7) προβλέπει τα μέτρα για την προσαρμογή εξαιρέσεων και περιορισμών στο ψηφιακό και διασυνοριακό περιβάλλον. Εισάγονται εξαιρέσεις/περιορισμοί για επιστημονικούς, διδακτικούς και πολιτιστικούς σκοπούς, καθώς και πρόβλεψη εξαιρέσεων/περιορισμών από συγκεκριμένα δικαιώματα δημιουργών-δικαιούχων, προκειμένου για αναπαραγωγές και εξαγωγές έργων, στα οποία υπάρχει νόμιμη πρόσβαση προς τον σκοπό εξόρυξης (text and data mining). Επιπλέον, προβλέπεται εξαίρεση/περιορισμός για την ψηφιακή χρήση έργων (ή άλλων προστατευόμενων αντικειμένων) ‘χάριν μόνο παραδείγματος’ κατά τη διδασκαλία, εφόσον γίνεται με μη εμπορικό σκοπό και υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Περαιτέρω, εισάγεται εξαίρεση/περιορισμός για τη δημιουργία αντιγράφων έργων από ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς που έχουν αυτά στις μόνιμες συλλογές του αρχείου τους, προς τον σκοπό διατήρησής τους.

Ο τίτλος ΙΙΙ αφορά στα μέτρα για τη βελτίωση των πρακτικών αδειοδότησης και την εξασφάλιση ευρύτερης πρόσβασης στο περιεχόμενο και χωρίζεται σε τέσσερα κεφάλαια (άρθρα 8 -14).

Ο τίτλος IV περιλαμβάνει τρία κεφάλαια (άρθρα 15 – 23) και ρυθμίζει τα μέτρα για την επίτευξη της εύρυθμης λειτουργίας της αγοράς για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Ο εν λόγω τίτλος περιλαμβάνει τη σημαντική ρύθμιση για την προστασία των εκδόσεων τύπου σχετικά με επιγραμμικές χρήσεις, καθώς και το πολυσυζητημένο άρθρο 17, το οποίο αναφέρεται στη χρήση προστατευόμενου περιεχομένου από παρόχους επιγραμμικών υπηρεσιών ανταλλαγής περιεχομένου.

Το νέο δικαίωμα των εκδοτών τύπου θα εφαρμόζεται σε επιγραμμικές χρήσεις δημοσιευμάτων τύπου από παρόχους υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας, όπως φορείς συγκέντρωσης ειδήσεων ή υπηρεσίες παρακολούθησης των μέσων ενημέρωσης. Στόχος είναι να βοηθηθεί ο κλάδος των εκδόσεων τύπου, να επωφεληθεί από μια δικαιότερη αγορά και να προωθηθεί το καλύτερο εφικτό περιβάλλον για την ανάπτυξη καινοτόμων επιχειρηματικών μοντέλων. Η χρήση μεμονωμένων λέξεων και πολύ σύντομων αποσπασμάτων δημοσιευμάτων τύπου δεν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του νέου δικαιώματος. Αυτό σημαίνει ότι οι πάροχοι υπηρεσιών της κοινωνίας της πληροφορίας θα εξακολουθήσουν να μπορούν να χρησιμοποιούν αποσπάσματα δημοσιευμάτων τύπου, χωρίς να απαιτείται άδεια από τους εκδότες τύπου.

Οι επιπτώσεις στην αποτελεσματικότητα του νέου δικαιώματος θα συνυπολογισθούν στην αξιολόγηση του τι συνιστά πολύ σύντομο απόσπασμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι στόχος της Οδηγίας δεν είναι οι μεμονωμένοι χρήστες, αλλά οι επιγραμμικές χρήσεις δημοσιευμάτων τύπου από μεγάλες επιγραμμικές πλατφόρμες και υπηρεσίες, όπως είναι οι φορείς συγκέντρωσης ειδήσεων. Στο πολυσυζητημένο άρθρο 17 δίνεται ο ορισμός της πράξης παρουσίασης ή διάθεσης στο κοινό εκ μέρους των παρόχων, ενώ στο άρθρο 2 στοιχ. 6 της Οδηγίας δίνεται ο ορισμός των παρόχων αυτών και, παράλληλα, ορίζονται οι κατηγορίες παρόχων που δεν θεωρούνται πάροχοι στο πλαίσιο της παρούσας ρύθμισης.

Αν και η εν λόγω ρύθμιση προέκυψε από την ανασφάλεια δικαίου που υπάρχει ως προς το κατά πόσον οι πάροχοι των υπηρεσιών, στους οποίους αναφέρεται η διάταξη, εμπλέκονται σε πράξεις που αφορούν τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και χρειάζεται να λαμβάνουν άδειες από τους δικαιούχους για το περιεχόμενο που αναφορτώνεται από τους χρήστες τους, και ενώ η ανασφάλεια αυτή επηρεάζει την ικανότητα των δικαιούχων να προσδιορίζουν κατά πόσον, και υπό ποιες προϋποθέσεις, χρησιμοποιούνται τα έργα τους και άλλο υλικό, καθώς και στις πιθανότητες που έχουν να λάβουν κατάλληλη αμοιβή για τη χρήση αυτή, ωστόσο εκφράστηκαν ήδη πριν την ψήφιση της Οδηγίας έντονοι προβληματισμοί ως προς την αποτελεσματικότητα της νομοθετικής αυτής πρόβλεψης.

Ο τίτλος V της Οδηγίας περιλαμβάνει τις τελικές διατάξεις (άρθρα 24 – 32).

Προθεσμία συμμόρφωσης με την Οδηγία είναι η 7η Ιουνίου 2021. Σε ορισμένες έννομες τάξεις έχουν ήδη ενσωματωθεί κάποιες από τις ρυθμίσεις της Οδηγίας, όπως το άρθρο 15 στη Γαλλία ή το άρθρο 5 στην Ουγγαρία. Στη Γερμανία υπήρξε ένα πρώτο σχέδιο νόμου για την ενσωμάτωση ορισμένων ρυθμίσεων της Οδηγίας και στην παρούσα φάση υφίσταται δεύτερο σχέδιο νόμου για την ενσωμάτωση άλλων ρυθμίσεων της Οδηγίας, επί του οποίου ολοκληρώθηκε πρόσφατα η δημόσια διαβούλευση, στην οποία υπήρξε μεγάλη συμμετοχή.

Τα περισσότερα, ωστόσο, κράτη μέλη της Ε.Ε. βρίσκονται στη διαδικασία ενσωμάτωσης και αναμένονται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τα μέτρα, με τα οποία θα πραγματοποιηθεί η συμμόρφωση των κρατών μελών. Σε κάθε περίπτωση πάντως, το μεγάλο στοίχημα παραμένει εάν η Ευρώπη θα καταφέρει μέσα από το νέο θεσμικό πλαίσιο των κανόνων πνευματικής ιδιοκτησίας να ανταγωνιστεί την παγκόσμια οικονομία στον τομέα της πνευματικής ιδιοκτησίας και να προστατεύσει επάξια τους δημιουργούς και τους δικαιούχους γενικά στο ψηφιακό περιβάλλον.

Μαρία Μακρυδάκη, Πρόεδρος και Ιδρυτικό Μέλος της Ένωσης Σηματούχων Εταιρειών (ΕΣΗΜΕΤ)

Ποια η σημασία της προστασίας του σήματος από την παραποίηση;

Το σήμα, όπως αυτό νοείται σύμφωνα με τον νόμο περί σημάτων, είναι ένα ιδιωτικό περιουσιακό στοιχείο το οποίο συμβάλει στην εμπορική ανάπτυξη της επιχείρησης. Είναι η εικόνα, η ταυτότητα, αλλά και η ιστορία μιας επιχείρησης, η οποία επενδύει στην έρευνα και στην καινοτομία, προκειμένου το προϊόν να είναι αντάξιο των προσδοκιών της.

Με την προστασία του σήματος ο δικαιούχος απολαμβάνει όλα τα δικαιώματα ορθής και νόμιμης χρήσης αυτού και, σε περίπτωση παραποίησης – αντιγραφής, μπορεί σε συνεργασία ΠΑΝΤΑ με τον ΔΙΚΗΓΟΡΟ του να προβεί στις απαραίτητες ενέργειες, εκείνες που ουσιαστικά θα τον βοηθήσουν στην διατήρηση της παραγωγικής του αλυσίδας και τη συνέχιση αυτής. Ο καταναλωτής θα συνεχίσει να εμπιστεύεται την αγορά του στο συγκεκριμένο προϊόν, το οποίο έχει ταυτιστεί με το σήμα και το σήμα / προϊόν δεν θα χάσει την εμπορική του αξία  στην αγορά.

Ποιος ο ρόλος της Ένωσης Σηματούχων Εταιρειών στην καταπολέμηση του παραεμπορίου;

Η ΕΣΗΜΕΤ ιδρύθηκε το 2016 και αποτελεί την ένωση για την προάσπιση των δικαιωμάτων των νομίμων παραγωγών αυθεντικών προϊόντων, δηλαδή των  δικαιούχων σημάτων και σχεδίων στην Ελλάδα. Η ΕΣΗΜΕΤ έχει στους κόλπους της τους νόμιμους παραγωγούς και δικαιούχους των αυθεντικών προϊόντων/υπηρεσιών, τα οποία αντιγράφονται/παραποιούνται από τρίτους, με σκοπό την παραγωγή, διάθεση, αποθήκευση και τέλος πώληση/διάθεσή τους στο καταναλωτικό κοινό, με οποιοδήποτε τρόπο.

H EΣΗΜΕΤ συμβάλλει, με τα μέλη της, στην καλύτερη ενημέρωση και εκπαίδευση των αρμόδιων Υπουργείων, Διωκτικών Αρχών, Επιμελητηρίων και Δήμων, για την πάταξη των απομιμητικών προϊόντων παραεμπορίου, ήτοι απομιμητικών προϊόντων (μόδας, κοσμημάτων, αρωματοποιίας [και σε οποιαδήποτε μορφή αυτών], καλλυντικών, ωρολογοποιίας, δερμάτινων ειδών, αλλά και άλλων ειδών που ανήκουν στην ίδια κατηγορία) καθώς και λοιπών ειδών-προϊόντων. Παράλληλα, ενημερώνει τα μέλη της για το αν θα μπορούσαν να επενδύσουν στην Ελλάδα και σε ποιο τομέα.

Η ΕΣΗΜΕΤ, πέρα από τα συνέδρια που έχει επιτυχώς διοργανώσει σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη με την παρουσία ισχυρών και ηχηρών ονομάτων, έχει διοργανώσει δυο φορές επίσημα event του WIPO – Παγκόσμιος Οργανισμός Διανοητικής Ιδιοκτησίας, το πρώτο στην Θεσσαλονίκη το 2019 όπου, μετά από 125 χρόνια συναντήθηκαν οι απόγονοι του Pierre de Coubertin και του Δημήτριου Βικέλα (πρώτου Προέδρου της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής) και το 2020 διαδικτυακά, λόγω COVID19, αναφορικά με την χρήση και αξιοποίηση της τεχνολογίας σε διάφορους τομείς. Θέσπισε τα πρώτα βραβεία Intellectual Property Awards.