Εξαιρέσεις – Περιορισμοί του δικαιώματος της πνευματικής ιδιοκτησίας προς χάριν της εκπαίδευσης και της διδασκαλίας

Μαρία Γ. Σινανίδου, Int. IP LL.M., Certified Mediation Advocate, Δικηγόρος

Εν μέσω πανδημίας Covid-19 αναδείχθηκε ιδιαίτερα η σημασία και η αξία των νέων τεχνολογιών, μεταξύ άλλων, και στον τομέα της εκπαίδευσης. Σχολεία, πανεπιστημιακά ιδρύματα και άλλοι φορείς εκπαίδευσης κατάφεραν σε σύντομο χρονικό διάστημα να εφαρμόσουν τρόπους και μεθόδους σύγχρονης/σε ταυτόχρονο χρόνο και ασύγχρονης τηλεκπαίδευσης (e-learning). Στο πλαίσιο αυτών προέκυψαν, μεταξύ άλλων, και ερωτήματα ως προς τη νομιμότητα χρήσης προστατευόμενων με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας έργων.

Υφιστάμενο νομικό πλαίσιο
Ο νόμος 2121/1993 για την πνευματική ιδιοκτησία και τα συγγενικά δικαιώματα ορίζει ότι οι πνευματικοί δημιουργοί, με τη δημιουργία του έργου, αποκτούν πάνω σε αυτό πνευματική ιδιοκτησία, που περιλαμβάνει, ως αποκλειστικά και απόλυτα δικαιώματα, το δικαίωμα της εκμετάλλευσης του έργου (περιουσιακό δικαίωμα) και το δικαίωμα της προστασίας του προσωπικού τους δεσμού προς αυτό (ηθικό δικαίωμα). Σύμφωνα με τον ίδιο νόμο, με δικαίωμα πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται οποιοδήποτε πρωτότυπο πνευματικό δημιούργημα. Το άρθρο 2 του ν. 2121/1993 προβαίνει σε ενδεικτική απαρίθμηση του αντικειμένου προστασίας.

Ο δημιουργός ως αρχικός δικαιούχος του περιουσιακού και ηθικού δικαιώματος επί του έργου του έχει το απόλυτο και αποκλειστικό δικαίωμα να ελέγχει τη χρήση του από τρίτα πρόσωπα. Τούτο σημαίνει ότι πρέπει να ζητείται η προηγούμενη άδειά του, προκειμένου για τη νόμιμη χρήση του έργου του. Οι εξουσίες που υπάγονται στο περιουσιακό δικαίωμα του δημιουργού ορίζονται στο άρθρο 3 του ν. 2121/1993 και εκείνες που υπάγονται στο ηθικό δικαίωμα στο άρθρο 4 του ίδιου νόμου.

Περιορισμοί περιουσιακού δικαιώματος
Προκειμένου να διατηρηθούν οι ισορροπίες μεταξύ αφενός του δικαιώματος των δημιουργών και των δικαιούχων εν γένει να προστατεύουν τα έργα τους και να αποκομίζουν τα οφέλη από τις εξουσίες που τους παρέχει ο νόμος και αφετέρου του δικαιώματος του κοινού να έχει πρόσβαση στα έργα αυτά και να προβαίνει σε νόμιμη χρήση τους, ο νόμος προβλέπει συγκεκριμένες, σαφώς ορισμένες περιπτώσεις, κατά τις οποίες δεν απαιτείται η προηγούμενη λήψη αδείας.

Πρόκειται για περιορισμούς, άλλως εξαιρέσεις, στην αποκλειστικότητα του περιουσιακού δικαιώματος. Σημειώνεται ότι ο όρος ‘περιορισμός’ φαίνεται να αναφέρεται στις περιπτώσεις στις οποίες επιτρέπεται η χρήση χωρίς άδεια αλλά με καταβολή αμοιβής, ενώ οι εξαιρέσεις αφορούν στις περιπτώσεις, στις οποίες η νόμιμη χρήση δεν προϋποθέτει ούτε προηγούμενη λήψη αδείας ούτε καταβολή αμοιβής.

Σε κάθε περίπτωση, όπως έχει παγίως κριθεί, όλες οι εξαιρέσεις/περιορισμοί κατά τα ανωτέρω θα πρέπει να ερμηνεύονται υπό στενή έννοια και να ακολουθείται το γράμμα του νόμου. Επιπλέον, επισημαίνεται ότι η χρήση του ονόματος του δημιουργού και της πηγής δεν αίρει σε καμία περίπτωση την υποχρέωση λήψης αδείας, ενώ σε περίπτωση μάλιστα εφαρμογής της εξαίρεσης για τη διδασκαλία η αναπαραγωγή πρέπει να συνοδεύεται από την ένδειξη της πηγής και των ονομάτων του δημιουργού και του εκδότη, εφόσον τα ονόματα αυτά εμφανίζονται στην πηγή.

Το 1884, κατά την πρώτη Διπλωματική Συνδιάσκεψη για τη σύναψη της Σύμβασης της Βέρνης, του πιο σημαντικού νομοθετήματος, όπως έχει χαρακτηριστεί, για την εξασφάλιση της ειρηνικής συνύπαρξης του ευρωπαϊκού-ηπειρωτικού συστήματος προστασίας και του αγγλοσαξωνικού ‘copyright’, ο Προεδρεύων Numa Drotz δήλωσε ότι ‘η συνεχώς αυξανόμενη ανάγκη για μαζική εκπαίδευση δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί εάν υπήρχαν επιφυλάξεις για ορισμένες πράξεις αναπαραγωγής, οι οποίες, βέβαια, δεν θα έπρεπε την ίδια στιγμή να οδηγούν σε καταχρήσεις.

Καθίσταται σαφές ότι ήδη κατά τον χρόνο θέσπισης του κειμένου της Σύμβασης της Βέρνης, είχε αναγνωριστεί η ανάγκη εξισορρόπησης των συμφερόντων αφενός των δημιουργών και αφετέρου του κοινωνικού συνόλου, ιδίως ως προς το συμφέρον του για εκπαίδευση και ενημέρωση.

O ελληνικός νόμος (νόμος 2121/1993) προβλέπει μια σειρά εξαιρέσεων, βάσει των οποίων επιτρέπεται υπό πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις, όπως αναφέρονται στα οικεία άρθρα, η χρήση έργων για συγκεκριμένους σκοπούς, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς την υποχρέωση καταβολής αμοιβής.

Στο πλαίσιο αυτό υφίσταται για την περίπτωση της διδασκαλίας ειδική εξαίρεση, αυτή του άρθρου 21 του ν. 2121/1993, δυνάμει της οποίας επιτρέπεται η αναπαραγωγή α) άρθρων νομίμως δημοσιευμένων σε εφημερίδα ή σε περιοδικό, β) σύντομων αποσπασμάτων έργου, γ) τμημάτων σύντομου έργου ή δ) έργου των εικαστικών τεχνών νομίμως δημοσιευμένου, εφόσον γίνεται αποκλειστικά για τη διδασκαλία ή τις εξετάσεις σε εκπαιδευτικό ίδρυμα. Οι προϋποθέσεις που θέτει ο νόμος θα πρέπει να πληρούνται σωρευτικά.

Επισημαίνεται ότι η εξαίρεση αυτή αφορά αποκλειστικά στην αναπαραγωγή και όχι σε άλλες χρήσεις προστατευόμενων έργων, όπως για παράδειγμα την παρουσίαση στο κοινό (όπως είναι η ανάρτηση έργου στο διαδίκτυο ή η ανάρτηση έργου σε διαφορετική ιστοσελίδα από αυτή που δημοσιεύθηκε αρχικά με τη συγκατάθεση του δημιουργού) ή τη διασκευή. Επιπλέον σημειώνεται ότι είναι σημαντικό στην περίπτωση χρήσης ιστοσελίδων, (ή πλατφορμών ή μέσων κοινωνικής δικτύωσης) να λαμβάνονται υπόψη και να τηρούνται οι όροι χρήσης αυτών.

Ο νόμος ως έχει δεν περιλαμβάνει στην εν λόγω εξαίρεση για τη διδασκαλία τα οπτικοακουστικά ή μουσικά έργα, καθώς περιορίζεται μόνο η εξουσία αναπαραγωγής και όχι της δημόσιας εκτέλεσης ή της παρουσίασης στο κοινό. Η γραμματική ερμηνεία της διάταξης δεν επιτρέπει την επέκταση της εξαίρεσης, όπως ρυθμίζεται στα εν λόγω έργα.

Μια τέτοια ερμηνεία θα μπορούσε ενδεχομένως να προκύπτει μόνο από τελολογική ερμηνεία της διάταξης λόγω τόσο του σκοπού της όσο και της γενικής διατύπωσής της, ωστόσο επισημαίνεται ότι ο εθνικός νομοθέτης δεν έχει συμπεριλάβει τα έργα αυτά στο πεδίο εφαρμογής της εξαίρεσης, παρότι η Οδηγία 2001/29 (Οδηγία για την Κοινωνία της Πληροφορίας) στο άρθρο 5 παρ. 3 στοιχ. α’ σε συνδυασμό με τα άρθρα 2 και 3 και η Σύμβαση της Βέρνης στο άρθρο 10 παρ. 2 παρείχαν τη δυνατότητα αυτή.     

Τα κενά του υφιστάμενου νομοθετικού πλαισίου
Το άρθρο 21 του ν. 2121/1993 αναφέρει ότι η αναπαραγωγή πρέπει να γίνεται αποκλειστικά για τη διδασκαλία ή τις εξετάσεις σε εκπαιδευτικό ίδρυμα, στο μέτρο που δικαιολογείται από τον επιδιωκόμενο σκοπό, είναι σύμφωνη με τα χρηστά ήθη και δεν εμποδίζει την κανονική εκμετάλλευση. Από το λεκτικό της διάταξης δεν προκύπτει ότι η επιτρεπόμενη αναπαραγωγή περιορίζεται στον πραγματικό χώρο (ήτοι εντός του εκπαιδευτικού ιδρύματος).

Ως εκ τούτου θα μπορούσε να γίνει δεκτή – υπό τον όρο βεβαίως της τήρησης του τεστ των τριών βημάτων – η εφαρμογή της εξαίρεσης και στην εξ αποστάσεως διδασκαλία, εφόσον πραγματοποιείται από το ίδιο εκπαιδευτικό ίδρυμα. Επιχείρημα υπέρ αυτής της θέσης θα μπορούσε να αντλήσει κανείς, αν και δεν προβλέπεται στην ελληνική έννομη τάξη, από την αιτιολογική σκέψη 42 της Οδηγίας 2001/29, όπου αναφέρεται ότι κατά την εφαρμογή της εξαίρεσης ή του περιορισμού για σκοπούς μη κερδοσκοπικής εκπαιδευτικής και επιστημονικής έρευνας, περιλαμβανομένης της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, ο μη κερδοσκοπικός χαρακτήρας της κάθε δραστηριότητας θα πρέπει να καθορίζεται με βάση την ίδια τη δραστηριότητα.

H οργανωτική διάρθρωση και τα μέσα χρηματοδότησης του εν λόγω ιδρύματος δεν αποτελούν καθοριστικό παράγοντα ως προς τούτο. Ωστόσο, δεδομένου του γεγονότος πως η εξ αποστάσεως διδασκαλία χρησιμοποιεί συνήθως νέες τεχνολογίες και κυρίως το διαδίκτυο, πρέπει να γίνει δεκτό πως σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι επιτρεπτή η εφαρμογή αυτού του περιορισμού στην επιγραμμική (online) εκπαίδευση (είτε σύγχρονη είτε ασύγχρονη), καθώς σε αυτήν την περίπτωση θα υπήρχε προσβολή (και) της εξουσίας παρουσίασης του έργου στο κοινό (α. 3 παρ. 1 στοιχ. η’), για την οποία δεν δικαιολογείται περιορισμός του περιουσιακού δικαιώματος στη βάση του άρθρου 21 του ν. 2121/1993.

Η Οδηγία 2019/790 για την Ψηφιακή Ενιαία Αγορά
Σύμφωνα, επομένως, με τα όσα προβλέπονται στο ισχύον νομοθετικό πλαίσιο για την πνευματική ιδιοκτησία, η χρήση αποσπασμάτων έργων για σκοπούς διδασκαλίας με φυσική παρουσία εμπίπτει στην εξαίρεση για διδασκαλία και η χρήση τους μπορεί να γίνει με ταυτόχρονη αναφορά στην πηγή και τον δημιουργό και με τον όρο πλήρωσης των προϋποθέσεων του νόμου.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, η εξαίρεση κάνει λόγο για αναπαραγωγή και όχι για παρουσίαση στο κοινό, με αποτέλεσμα το πέρασμα από τη διδασκαλία στην αίθουσα σε αυτήν στο διαδίκτυο να μη ρυθμίζεται ρητώς στον νόμο. Στην εξ αποστάσεως ασύγχρονη εκπαίδευση, όπου μπορεί να μοιράζεται υλικό το οποίο προστατεύεται, θα πρέπει να λαμβάνονται οι σχετικές άδειες, εφόσον δεν πρόκειται για περίπτωση που καλύπτεται από την εν λόγω εξαίρεση.

Ο προαιρετικός χαρακτήρας των προβλεπόμενων εξαιρέσεων στην Οδηγία για την Κοινωνίας της Πληροφορίας, οδήγησε σε διαφορές κατά την ενσωμάτωσή τους στις έννομες τάξεις των κρατών-μελών της ΕΕ, με αποτέλεσμα τη μη ενοποιημένη ρύθμιση και την ανασφάλεια δικαίου. Ως εκ τούτου και προκειμένου για τη λειτουργία μιας πράγματι ψηφιακής ενιαίας αγοράς στην ΕΕ κατέστη επιτακτική η θέσπιση ορισμένων υποχρεωτικών περιορισμών/εξαιρέσεων, μεταξύ των οποίων και για την εκπαίδευση.

Η Οδηγία 2019/790 για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα συγγενικά δικαιώματα στην ψηφιακή ενιαία αγορά εκσυγχρονίζει τους κανόνες για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, ώστε να συμβαδίζουν με τις εξελίξεις και τον τρόπο πρόσβασης των χρηστών σε επιγραμμικό περιεχόμενο, μεταξύ άλλων και στον τομέα της εκπαίδευσης. Στόχος είναι η καλύτερη δυνατή αξιοποίηση των δυνατοτήτων που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες χωρίς την προσβολή των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας.

Η νέα εξαίρεση για εκπαιδευτικά ιδρύματα και εκπαιδευτικούς (άρθρο 5 Οδηγίας 2019/790) καλύπτει τις ψηφιακές διασυνοριακές χρήσεις περιεχομένου που προστατεύεται με δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας χάριν παραδείγματος κατά τη διδασκαλία, μεταξύ άλλων και επιγραμμικά. Με αυτόν τον τρόπο, για παράδειγμα, τα εκπαιδευτικά ιδρύματα θα μπορούν να καθιστούν διαθέσιμο, με ασφάλεια δικαίου, διδακτικό περιεχόμενο σε μαθητές εξ αποστάσεως σε άλλα κράτη-μέλη μέσω του ασφαλούς ηλεκτρονικού τους περιβάλλοντος, π.χ. το ενδοδίκτυο (intranet) ενός πανεπιστημίου ή το εικονικό περιβάλλον μάθησης.

Επισημαίνεται ότι η νέα ρύθμιση θέτει ορισμένες προϋποθέσεις/ασφαλιστικές δικλείδες προκειμένου για την εφαρμογή της εξαίρεσης. Στη βάση αυτών θα πρέπει να προκύπτει ο μη εμπορικός σκοπός της διδασκαλίας, η διδασκαλία να πραγματοποιείται υπό την ευθύνη του εκπαιδευτικού ιδρύματος στις εγκαταστάσεις του ή σε άλλους χώρους ή μέσω ασφαλούς ηλεκτρονικού περιβάλλοντος, στο οποίο έχουν πρόσβαση μόνο οι διδασκόμενοι και το εκπαιδευτικό προσωπικό και να υπάρχει η αναφορά, στο μέτρο του δυνατού, της πηγής του περιεχομένου και του ονόματος του δημιουργού.

Μέχρι την ενσωμάτωση της Οδηγίας, τα ζητήματα περιορισμού του δικαιώματος πνευματικής ιδιοκτησίας φαίνεται να επιλύονται στη βάση συμφωνιών και όρων χρήσης των εκάστοτε πλατφορμών, ιστότοπων κλπ.. Σκοπός και ευχής έργο είναι με την εισαγωγή της νέας υποχρεωτικής εξαίρεσης/περιορισμού να διασφαλιστεί η πλήρης ασφάλεια δικαίου αφενός για τα εκπαιδευτικά ιδρύματα κατά τη χρήση προστατευόμενων έργων στις ψηφιακές διδακτικές δραστηριότητες και αφετέρου για τους ίδιους τους δικαιούχους.