Μεταρρύθμιση του Θεσμικού Πλαισίου της Ακούσιας Νοσηλείας

Αθανάσιος Παναγιώτου Υποψήφιος Δ.Ν., LL.M. Queen Mary University of London Δικηγόρος Παρ’ Εφέταις Adjunct Professor The American College of Greece-Deree Μέλος Δ.Σ. European Association of Health Law

Το πέρασμα από την  Ασυλική Ψυχιατρική με ιδρυματικού τύπου, κλειστά νοσηλευτήρια, αποκομμένα από την κοινωνία, σε μια διαφορετική προσέγγιση του ψυχικά πάσχοντα και στην ανάπτυξη ενός συνολικού Συστήματος Κοινοτικών υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας αποτελεί σήμερα γενικώς παραδεκτή εξέλιξη στον χώρο της Ψυχικής Υγείας (https://www.moh.gov.gr/articles/health/domes-kai-draseis-gia-thn-ygeia/programma-quot-psyxargws-quot/83-h-psyxiatrikh-metarrythmish-sthn-ellada). Ένα εξαιρετικά φλέγον ζήτημα αποτελεί το υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο για ακούσια νοσηλεία ατόμων με ψυχικές διαταραχές (ως ακούσια νοσηλεία ορίζεται η χωρίς τη συγκατάθεση του ασθενή εισαγωγή και παραμονή του για θεραπεία σε κατάλληλη Μονάδα Ψυχικής Υγείας).

Ο ν. 2071/1992- Ένα Φιλελεύθερο Θεσμικό Πλαίσιο με Σοβαρά Προβλήματα Εφαρμογής

Η αντικατάσταση του παλαιότερου θεσμικού πλαισίου έλαβε χώρα με τη θέσπιση του ν. 2071/1992 «Εκσυγχρονισμός και Οργάνωση Συστήματος Υγείας» που περιείχε πλήθος καινοτόμων χαρακτηριστικών:

  • σαφείς προϋποθέσεις για επιβολή ακούσιας νοσηλείας
  • εγγυήσεις δικαστικού ελέγχου της νοσηλείας
  • σύντομες προθεσμίες δικαιοδοτικού ελέγχου
  • παροχή δικαιωμάτων στον ασθενή, με την παράλληλη υποχρέωση της Μονάδας Ψυχικής Υγείας που νοσηλεύεται για την ενημέρωση του ασθενή σχετικά με τα δικαιώματα που του παρέχονται
  • ανώτατο χρόνο ακούσιας νοσηλείας
  • βούληση προκειμένου να λάβει η ακούσια νοσηλεία αμιγώς θεραπευτικό προσανατολισμό
  • περιορισμό της ενδονοσοκομειακής νοσηλείας

Παρά το γεγονός πως το πλαίσιο της ακούσιας νοσηλείας τέθηκε σε ορθολογικές και φιλελεύθερες βάσεις, πολλές από τις παραπάνω εγγυήσεις παρέμειναν κενό γράμμα με την πρακτική εφαρμογή τους να είναι εξαιρετικά προβληματική. Οι διατάξεις που τέθηκαν για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των φερομένων ως ψυχικά ασθενών ουσιαστικά δεν εφαρμόζονται, η Εισαγγελία του Αρείου Πάγου έχει οδηγηθεί πολλάκις σε έκδοση Εγκυκλίων και Γνωμοδοτήσεων (ΓνωμΕισΑΠ 12/2006, ΠαραγγΕισΑΠ 1421/19-9-2004, ΕγκΕισΑΠ 504/13-2-1996) και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σε καταδικαστικές αποφάσεις σε βάρος της χώρας μας (Υπόθεση Καραμανώφ κατά Ελλάδας, Απόφαση της 26ης Ιουλίου 2011, Υπόθεση Βενιός κατά Ελλάδας, Απόφαση της 5ης Ιουλίου 2011)

Οι βασικές διαπιστώσεις που εξάγονται από τα σχετικά στοιχεία (βλ. Εισηγητική Έκθεση Σχεδίου Νόμου «Ακούσια ψυχιατρική περίθαλψη», https://theartofcrime.gr/aκούσιες-νοσηλείες-στην-ελλάδα-από-την/ και Φυτράκης, Ακούσια νοσηλεία: ένα επικίνδυνο «κοκτέιλ» θεραπείας με φυλακή) είναι απογοητευτικές για την ουσιαστική εφαρμογή του νόμου:

  • οι περισσότερες υποθέσεις εκδικάζονται χωρίς παρουσία του ενδιαφερομένου
  • μη ορθή κλήτευση του φερόμενου ως ψυχικά ασθενούς
  • μη επαρκής ενημέρωση του φερόμενου ως ψυχικά ασθενούς για τα δικαιώματά του (πρόσβαση σε δικηγόρο, διορισμός ψυχίατρου – πραγματογνώμονα, δικαίωμα παράστασης στην δίκη)
  • σπάνια άσκηση ενδίκου μέσου κατά της απόφασης που διατάσσει την ακούσια νοσηλεία.
  • μη τήρηση των διαδικαστικών προθεσμιών

Με βάση τις περισσότερες σχετικές εκθέσεις, η πλειοψηφία των ακούσιων νοσηλειών κείνται εκτός νόμου, με συνέπεια την παράνομη κράτηση του ασθενούς σε νοσοκομειακά ιδρύματα για έως και 6 (έξι) μήνες. Συνεπώς, ενδέχεται να τεθούν ζητήματα τόσο αστικής ευθύνης του δημοσίου όσο και ποινικών ευθυνών.

Αν τα παραπάνω συνδυαστούν με την καθημερινότητα που βιώνεται στις εισαγγελίες και στα Ψυχιατρικά Νοσοκομεία, ιδίως των μεγάλων αστικών κέντρων, και την απουσία πρόβλεψης για παροχή και ανάπτυξη της ψυχιατρικής φροντίδας στην κοινότητα, εξηγείται ο αυξημένος αριθμός ακούσιων νοσηλειών σε κλειστού τύπου δομές, κάτι που αποτελεί «αντικειμενικό» δείκτη ανεπάρκειας της ψυχιατρικής φροντίδας στη χώρα μας.

Η Μεταρρύθμιση του Θεσμικού Πλαισίου

Πρέπει να αναζητηθούν οι τρόποι προκειμένου το θεσμικό πλαίσιο για την ακούσια νοσηλεία να είναι φιλελεύθερο όχι μόνο στη θεωρία, αλλά και στην πράξη

Δεδομένου ότι τα παραπάνω φαινόμενα κινούνται εκτός του πνεύματος του ν. 2071/1992, καθίσταται επιτακτική η μεταρρύθμισή του με βασικούς στόχους την άρση των ζητημάτων που αναδείχθηκαν στην πράξη, την τήρηση των γενικών αρχών του ν. 2071/1992 και την προσπάθεια αντιμετώπισης της δυσλειτουργικότητάς του. Η εμβληματική μεταρρύθμιση του ν. 2071/1992 θα πρέπει να παραμείνει ο βασικός κορμός του νέου νομοθετήματος και να αναζητηθούν οι τρόποι προκειμένου το θεσμικό πλαίσιο για την ακούσια νοσηλεία να είναι φιλελεύθερο όχι μόνο στη θεωρία, αλλά και στην πράξη.

Ορισμένες από τις προτάσεις που έχουν κατατεθεί/διατυπωθεί είναι οι εξής  :

  1. Θεσμοθέτηση ακούσιας θεραπείας στην κοινότητα για τη μείωση της ενδονοσοκομειακής νοσηλείας και την ενδυνάμωση της κοινοτικής ψυχιατρικής περίθαλψης.
  2. Απαλοιφή της έννοιας της επικινδυνότητας ως προϋπόθεσης για την επιβολή της ακούσιας ψυχιατρικής περίθαλψης. Συγκεκριμένα με βάση το άρθρο 7 του Ν.2619/1998 (με τον οποίο κυρώθηκε η Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και την Βιοϊατρική) «… το πρόσωπο που πάσχει από διανοητική διαταραχή σοβαρής μορφής δύναται να υποβληθεί, χωρίς τη συγκατάθεσή του, σε επέμβαση που αποσκοπεί στη θεραπεία της διανοητικής του διαταραχής, μόνο στις περιπτώσεις κατά τις οποίες, χωρίς αυτή τη θεραπεία, είναι πιθανόν να ανακύψει σοβαρή βλάβη της υγείας του». Συνεπώς, οποιεσδήποτε κρίσεις σχετικά με την επικινδυνότητα του ασθενούς και την προσπάθεια αποτροπής πράξεως βίας κατά του ίδιου ή τρίτου που αιτιολογούν την ακούσια νοσηλεία του κινούνται εκτός νόμου.
  • Δυνατότητα κατ’ οίκον εξέτασης στην κοινότητα από ψυχιάτρους.
  1. Μεταφορά του ασθενή στην Μονάδα Ψυχικής Υγείας υπό συνθήκες που διασφαλίζουν τον σεβασμό στην προσωπικότητα και την αξιοπρέπεια του φερόμενου ως ψυχικά ασθενούς.
  2. Ουσιαστική και πρακτικά εφαρμόσιμη ενδυνάμωση των δικαιωμάτων του φερόμενου ως ασθενούς μέσω της ουσιαστικής ενημέρωσής του για την διαδικασία της ακούσιας νοσηλείας και του αυτεπάγγελτου διορισμού συνηγόρου από την έναρξη της διαδικασίας και σε όλα τα στάδιά της.
  3. Δημιουργία αιθουσών δικαστηρίων στα ψυχιατρικά νοσοκομεία των μεγάλων αστικών κέντρων της χώρας, τα οποία θα εκδικάζουν τις υποθέσεις για την ακούσια νοσηλεία, ώστε να ασκούνται ουσιαστικά τα δικαιώματα του ασθενή, να διασφαλίζεται η αυτοπρόσωπη παρουσία του στη δίκη και να αποφεύγονται οι άσκοπες μετακινήσεις.
  • Για την εποπτεία των ζητημάτων που ανακύπτουν στα μεγάλα αστικά κέντρα από την ακούσια νοσηλεία να προβλέπεται ειδικός εισαγγελέας.
  • Μείωση της μέγιστης διάρκειας ακούσιας νοσηλείας με δυνατότητα παράτασής της με καθιέρωση σαφών προϋποθέσεων και εγγυήσεων, καθώς και αυστηρό εποπτικό έλεγχο (π.χ. αιτιολογημένη έκθεση ψυχιάτρων από άλλο νοσοκομείο, σύσταση ειδικής υπηρεσίας στο Υπουργείο Υγείας, περαιτέρω παράταση μόνο από ειδικό συμβούλιο).
  1. Παροχή δυνατότητας ακούσιας νοσηλείας σε ιδιωτικές κλινικές: Η έλλειψη γεωγραφικής κάλυψης σε ψυχιατρικές κλίνες δημοσίων δομών σε όλη την περιφέρεια, η παροχή δυνατότητας στον ασθενή ή/και τους οικείους του να επιλέγουν σε περίπτωση εμφάνισης ψυχικής νόσου ή υποτροπής αυτής την κλινική για νοσηλεία(ή/και τον θεράποντα ιατρό του) καθιστούν εξαιρετικά σημαντική την έκδοση σχετικής υπουργικής απόφασης (με την παράλληλη πρόβλεψη αυστηρών εποπτικών μηχανισμών για την εφαρμογή των κατάλληλων συνθηκών περίθαλψης στον ιδιωτικό τομέα, κάτι που ισχύει βέβαια και για τον δημόσιο).
  2. Εμπλοκή στην όλη διαδικασία διοικητικών οργάνων τα οποία θα χαρακτηρίζονται από διεπιστημονικότητα (π.χ. βλ. MentalHealthTribunals του Ηνωμένου Βασιλείου https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/treatments-and-wellbeing/guide-to-mental-health-tribunals)

Συμπεράσματα

Χρειαζόμαστε νέο σύστημα ακούσιας νοσηλείας, που θα βασίζεται στις αρχές του ν. 2071/1992, αλλά θα διασφαλίζει την αντιμετώπιση των προβλημάτων που ανέκυψαν στην πράξη

Από τα παραπάνω είναι προφανές πως η Ελλάδα χρειάζεται ένα νέο σύστημα ακούσιας ψυχιατρικής νοσηλείας, το οποίο θα βασίζεται μεν στις ορθολογικές και φιλελεύθερες βάσεις του ν. 2071/1992, αλλά θα διασφαλίζει την αντιμετώπιση των προβλημάτων που ανέκυψαν κατά την εφαρμογή του, με έμφαση στην επαναδιατύπωση των προϋποθέσεων για επιβολή ακούσιας νοσηλείας, την εναρμόνιση με διεθνείς νομοθετικές και νομολογιακές εξελίξεις, τη σαφή οριοθέτηση των εγγυήσεων δικαστικού ελέγχου της νοσηλείας, τη διασφάλιση των απαιτήσεων του κράτους δικαίου και την αποτελεσματική προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και, τέλος, την ενίσχυση της κατεύθυνσης να λάβει η ακούσια νοσηλεία αμιγώς θεραπευτικό προσανατολισμό.